آخرین مدل های هواپیما MD: نگاهی عمیق به MD-90، بوئینگ 717 (MD-95) و میراث پهن پیکر MD-11

آخرین مدل های هواپیما MD شامل MD-90، MD-95 (که بعدها شد بوئینگ 717) و MD-11 هستند که هر کدام میراثی از نبوغ مک دانل داگلاس در صنعت هوانوردی به شمار می روند و حتی هنوز هم در آسمان ایران پرواز می کنند.

تاحالا شده سوار هواپیما بشید و از خودتون بپرسید که این پرنده غول پیکر چطور کار می کنه یا اصلاً ساخت کدوم شرکته؟ اگه اهل سفر هوایی هستید یا کلاً به دنیای جذاب هواپیماها علاقه دارید، حتماً اسم شرکت مک دانل داگلاس (McDonnell Douglas) رو شنیدید. شرکتی که زمانی یکی از غول های بی چون وچرای هوانوردی دنیا بود و هواپیماهایی ساخت که سال ها تو آسمون جهان و حتی ایران خودمون جولان می دادن. اما قصه این شرکت و هواپیماهاش، مخصوصاً مدل های آخرش، یه کم پیچیده تر از اونیه که فکر می کنید.

خیلی ها وقتی حرف از آخرین مدل های هواپیما MD میشه، تو ذهنشون یه عالمه سؤال پیش میاد: کدومشون واقعاً آخرین مدل بود؟ چرا دیگه ساخته نمیشن؟ اصلاً چه فرقی با هم دارن؟ و از همه مهم تر، الان وضعیت این هواپیماها چطوره، مخصوصاً اونایی که تو ایران پرواز می کنن؟ راستش رو بخواهید، تو این مقاله قراره پرده از این ابهامات برداریم و با هم بریم سراغ MD-90، MD-95 (یا همون بوئینگ 717 معروف) و البته MD-10 و MD-11 که هر کدومشون واسه خودشون دنیایی دارن. قراره یه گشتی بزنیم تو تاریخچه، ببینیم چی شد که تولیدشون متوقف شد و الان چی به چیه.

تکامل خانواده MD: از DC-9 تا MD-80، پایه های یک افسانه

داستان هواپیماهای MD، اصلاً از یه جای دیگه شروع میشه. قبل از اینکه به MD برسیم، باید از پدربزرگشون، یعنی سری DC-9 یاد کنیم. هواپیمایی که تو دهه ۶۰ میلادی توسط شرکت داگلاس (که بعدها با مک دانل ادغام شد) معرفی شد و حسابی سر و صدا کرد. DC-9 یه هواپیمای باریک پیکر و دوموتوره بود که برای مسیرهای کوتاه و متوسط طراحی شده بود. موفقیتش اونقدر زیاد بود که تو زمان خودش، یکی از پرفروش ترین هواپیماهای دنیا شد.

خب، زمان گذشت و نیاز به هواپیماهای مدرن تر و کارآمدتر بیشتر شد. همینجا بود که مک دانل داگلاس دست به کار شد و سری MD-80 رو به دنیا معرفی کرد. MD-80 در واقع یه جور آپگرید اساسی برای DC-9 بود؛ با بدنه ای کشیده تر، ظرفیت مسافر بیشتر (معمولاً بین ۱۵۵ تا ۱۷۲ نفر) و موتورهای جدیدتر و کم صداتر. MD-80 تونست همون موفقیت DC-9 رو تکرار کنه و حتی تو ناوگان هوایی ایران هم حسابی محبوب شد و هنوز هم خیلی از پروازهای داخلی با همین MD-80های دوست داشتنی انجام میشه. این مدل، در واقع سکوی پرشی بود برای مدل های پیشرفته تر MD که قراره در ادامه در موردشون حرف بزنیم.

MD-90: گام مک دانل داگلاس به سوی مدرنیته و کارایی

MD-90 چیست؟ پلی میان MD-80 و آینده

بعد از موفقیت های چشمگیر MD-80، مک دانل داگلاس بیکار ننشست. اون ها می خواستن یه هواپیمای جدید بسازن که هم مدرن تر باشه و هم از نظر زیست محیطی و اقتصادی، حرف های بیشتری برای گفتن داشته باشه. اینجا بود که پروژه MD-90 کلید خورد. MD-90 در واقع یه برادر بزرگتر و پیشرفته تر برای MD-80 محسوب می شد که برای رقابت با نسل جدید هواپیماها مثل بوئینگ 737 و ایرباس A320 طراحی شده بود. اولین پروازش هم تو سال ۱۹۹۳ انجام شد و نشون داد که مک دانل داگلاس هنوز تو بازیه!

ویژگی ها و بهبودهای کلیدی MD-90: آرامش بیشتر، مصرف کمتر

چه چیزی MD-90 رو از MD-80 متمایز می کرد؟ خب، بذارید چند تا از مهم ترین تغییرات رو براتون بگم:

• موتورهای جدید: شاید مهم ترین تفاوت، موتورهای جدید IAE V2500 بود. این موتورها نه تنها خیلی کم صداتر از موتورهای قدیمی MD-80 بودن (که مسلماً برای مسافرها یه مزیت بزرگ محسوب میشد)، بلکه مصرف سوختشون هم به مراتب پایین تر بود. این یعنی پروازهای اقتصادی تر و البته دوستدار محیط زیست.
• بدنه کشیده تر: MD-90 بدنه بلندتری داشت که باعث میشد بتونه مسافر بیشتری (تا ۱۷۲ نفر) رو با خودش حمل کنه. فضای کابین هم تا حدودی بزرگ تر و راحت تر شده بود.
• کاکپیت پیشرفته تر: کابین خلبان هم از پیشرفت ها بی نصیب نموند. با اضافه شدن سیستم های EFIS (Electronic Flight Instrument System) که نمایشگرهای دیجیتال رو به جای عقربه های قدیمی آورد، کار خلبان ها هم راحت تر و دقیق تر شد.

برای اینکه بهتر متوجه تفاوت های این دو مدل بشید، یه نگاهی به جدول زیر بندازید:

ویژگی	MD-80	MD-90
موتورها	Pratt & Whitney JT8D	IAE V2500
میزان صدا	بالاتر	پایین تر (بهبود یافته)
مصرف سوخت	بیشتر	کمتر (بهبود یافته)
طول بدنه	~45.1 متر	~46.5 متر
حداکثر ظرفیت مسافر	172	172-177
کاکپیت	آنالوگ / ترکیبی	پیشرفته تر با EFIS

مدل های مختلف MD-90: تفاوت ها در جزئیات

MD-90 هم مثل بقیه هواپیماها، مدل های مختلفی داشت که هر کدوم برای نیازهای خاصی طراحی شده بودن. معروف ترینشون MD-90-30 بود که مدل استاندارد به حساب میومد. اما مدل MD-90-30ER هم وجود داشت که با مخازن سوخت اضافی (Extended Range)، برد پروازی بیشتری رو ارائه می داد و می تونست مسیرهای طولانی تر رو پوشش بده. این تنوع نشون میداد که مک دانل داگلاس چقدر روی این خانواده حساب باز کرده بود.

MD-90 در آسمان جهان و ایران: حضور محدود اما مؤثر

راستش را بخواهید، MD-90 آنقدر که انتظار می رفت موفق نبود. فقط ۱۱۶ فروند ازش ساخته شد و نتونست جای MD-80 رو بگیره. دلیلش هم رقابت شدید با بوئینگ و ایرباس بود که با مدل های جدیدترشون حسابی بازار رو قبضه کرده بودن. تو ایران هم حضور MD-90ها خیلی پررنگ نیست و MD-80ها رو بیشتر میبینیم. با این حال، اگه شانس داشته باشید و با MD-90 پرواز کنید، حتماً متوجه تفاوت صدای موتور و راحتی نسبی بیشترش میشید.

MD-95 / بوئینگ 717: آخرین مدل باریک پیکر و سرنوشت عجیبش

تولد MD-95: آخرین طراحی باریک پیکر مک دانل داگلاس

فکرش را بکنید، مک دانل داگلاس با همه قدرتش، باز هم می خواست یه هواپیمای دیگه به بازار بده تا سهمش رو تو بخش پروازهای منطقه ای و با ظرفیت ۱۰۰ نفر حفظ کنه. اینجا بود که طرح MD-95 متولد شد. این هواپیما قرار بود کوچکتر و اقتصادی تر از MD-90 باشه و مستقیماً با بوئینگ 737 و ایرباس A318/A319 رقابت کنه. هدف این بود که بازار رو از رقبا قاپ بزنه و نشون بده که مک دانل داگلاس هنوز ایده و نوآوری داره.

بوئینگ 717: وقتی یک MD تغییر نام می دهد

اما قصه MD-95 یه پیچ و خم حسابی داشت! تو سال ۱۹۹۷، اتفاقی افتاد که مسیر صنعت هوانوردی رو حسابی تغییر داد: مک دانل داگلاس با بوئینگ ادغام شد. بعد از این ادغام، بوئینگ تصمیم گرفت نام MD-95 رو به بوئینگ 717 تغییر بده. یه جورایی انگار میخواست بگه این هواپیما حالا دیگه عضو خانواده ماست، هرچند که DNA اصلیش مال مک دانل داگلاس بود. این تغییر نام خیلی از طرفدارای هوانوردی رو متعجب کرد و یه جورایی نماد پایان دوران مک دانل داگلاس به عنوان یه شرکت مستقل بود.

مشخصات و نوآوری های بوئینگ 717: کوچک اما مدرن

بوئینگ 717، با اینکه یه هواپیمای کوچیک به حساب میومد، اما کلی نوآوری و ویژگی های خوب داشت:

• موتورهای مدرن: برخلاف MD-90 که از موتورهای IAE استفاده می کرد، بوئینگ 717 مجهز به موتورهای Rolls-Royce BR715 شد. این موتورها نه تنها بی نهایت ساکت و کم مصرف بودن، بلکه کارایی خیلی بالایی هم داشتن.
• کاکپیت پیشرفته: کابین خلبان 717 کاملاً دیجیتال بود و از پیشرفته ترین نمایشگرها و سیستم های پروازی بهره می برد. این باعث میشد کار خلبان ها راحت تر و پرواز ایمن تر بشه.
• ظرفیت و برد: این هواپیما برای حمل حدود ۱۰۰ تا ۱۱۷ مسافر طراحی شده بود و برد پروازی مناسبی برای پروازهای منطقه ای و کوتاه برد داشت. کابینش هم با وجود ابعاد کوچکتر، طراحی راحت و جاداری داشت که تجربه پرواز خوبی رو برای مسافرها رقم می زد.

جالب اینجاست که بوئینگ 717 رو میشه واقعاً آخرین هواپیمای مسافربری باریک پیکر دونست که از خط تولید مک دانل داگلاس بیرون اومد، حتی اگه با اسم بوئینگ عرضه شد.

توقف تولید بوئینگ 717: پایان یک عصر

با وجود همه این ویژگی های خوب، تولید بوئینگ 717 تو سال ۲۰۰۶ متوقف شد. چرا؟ خب، بوئینگ خودش یه ستاره بی رقیب تو بازار هواپیماهای باریک پیکر داشت: بوئینگ 737. 737 اونقدر پرطرفدار و متنوع بود که 717 رو به حاشیه می برد. بوئینگ نمی خواست دو هواپیمای مشابه رو تو یه بازار رقابتی پشتیبانی کنه و ترجیح داد تمرکزش رو روی 737 بذاره. این تصمیم، هرچند از نظر تجاری برای بوئینگ منطقی بود، اما پایان خط تولیدی بود که از DC-9 شروع شده بود و با 717 به پایان رسید. اینطوری، 717 شد آخرین یادگار پروازی مک دانل داگلاس که از خط تولید خارج شد.

بوئینگ 717 در جهان: پرواز ادامه دارد؟

با اینکه تولید بوئینگ 717 متوقف شد، اما این هواپیماها هنوز هم در حال پروازند! شرکت های هواپیمایی مثل دلتا ایرلاینز (Delta Air Lines) تو آمریکا، هنوز هم تعداد زیادی از این هواپیماها رو تو ناوگانشون دارن و ازشون برای پروازهای داخلی و منطقه ای استفاده می کنن. این نشون میده که 717 با وجود سن و سالی که داره، هنوز هم هواپیمای قابل اعتماد و کارآمدیه و تو آسمون جهان میشه پیداش کرد. البته تو ایران، این مدل از هواپیماها حضور پررنگی ندارن.

MD-10 و MD-11: غول های پهن پیکر و دوربرد مک دانل داگلاس

MD-11: قله طراحی پهن پیکر MD

مک دانل داگلاس فقط تو ساخت هواپیماهای باریک پیکر استاد نبود، تو ساخت غول های آسمون هم حسابی دستی بر آتش داشت. MD-11، آخرین هواپیمای پهن پیکر و دوربرد این شرکت بود که از دل یه هواپیمای افسانه ای دیگه به اسم DC-10 بیرون اومد. MD-11 در واقع یه نسخه مدرن و بهینه سازی شده از DC-10 بود که کلی بهبود توش اتفاق افتاده بود. از بهبودهای آیرودینامیکی گرفته تا سیستم های پروازی پیشرفته و بالک های جدید، همه و همه دست به دست هم دادن تا MD-11 یه هواپیمای کاملاً رقابتی باشه.

• مشخصات فنی: MD-11 یه هواپیمای سه موتوره بود (مثل DC-10) که ظرفیت بالایی برای حمل مسافر (تا 410 نفر در چیدمان های مختلف) و بار داشت. برد پروازی فوق العاده ای هم داشت که بهش اجازه می داد مسیرهای طولانی بین المللی رو به راحتی طی کنه.
• کاربردها: این هواپیما هم برای جابجایی مسافر استفاده میشد و هم برای حمل بار. راستش را بخواهید، MD-11 تو بخش باری حسابی گل کرد و هنوز هم خیلی از شرکت های باربری بزرگ دنیا از این مدل برای حمل و نقل کالاهاشون استفاده می کنن. استحکام، ظرفیت بالا و برد زیادش، اون رو به یه انتخاب عالی برای پروازهای باری تبدیل کرده.

MD-10: یک ارتقاء هوشمندانه، نه یک هواپیمای جدید

خب، حالا می رسیم به MD-10 که شاید کمی گیج کننده به نظر برسه. برخلاف MD-90 و MD-11 که مدل های جدید بودن، MD-10 یه هواپیمای جدید نبود! در واقع، این یه برنامه ارتقاء برای هواپیماهای قدیمی DC-10 بود. مک دانل داگلاس (و بعداً بوئینگ) تصمیم گرفت کابین خلبان DC-10ها رو به استاندارد MD-11 ارتقاء بده. یعنی چی؟ یعنی DC-10های قدیمی، کابین خلبانی مدرن و دیجیتال شبیه به MD-11 پیدا کردن که کار خلبان ها رو خیلی راحت تر می کرد و باعث میشد برای پرواز، به دو نفر خلبان نیاز باشه، نه سه نفر. اینطوری، هزینه های عملیاتی هم کاهش پیدا می کرد.

اهمیت پروژه MD-10 تو چی بود؟ این پروژه به شرکت هایی که DC-10 داشتن (مخصوصاً شرکت های باری)، اجازه میداد تا با هزینه کمتر، هواپیماهای قدیمی شون رو نوسازی کنن و عمر مفیدشون رو کلی افزایش بدن. این یه راه حل هوشمندانه برای زنده نگه داشتن یه ناوگان قدیمی اما قابل اعتماد بود و تو صنعت باری حسابی مورد استقبال قرار گرفت.

چرا هواپیماهای MD دیگر تولید نمی شوند؟ دلایل پشت پرده

داستان مک دانل داگلاس و هواپیماهای MD، با همه موفقیت ها و نوآوری هاش، یه پایان تلخ داشت: توقف تولید. اما چرا؟ دلایل مختلفی دست به دست هم دادن تا این شرکت بزرگ و هواپیماهای محبوبش از خط تولید کنار برن. بیایید با هم به این دلایل نگاهی بیندازیم.

ادغام با بوئینگ: پایان یک رقابت

مهم ترین دلیلی که میشه بهش اشاره کرد، همون ادغام استراتژیک مک دانل داگلاس با بوئینگ تو سال ۱۹۹۷ بود. فکرش رو بکنید، دو تا از بزرگترین رقبای صنعت هواپیماسازی دنیا، یهو تبدیل میشن به یکی! بعد از این ادغام، بوئینگ بود که حرف آخر رو می زد. بوئینگ خودش کلی هواپیمای پرفروش تو سبد محصولاتش داشت و خیلی از مدل های MD، رقیب داخلی محصولات خودش به حساب میومدن. مثلاً بوئینگ 717 (همون MD-95 سابق)، رقیب بوئینگ 737 بود. طبیعی بود که بوئینگ نخواد تو یه بازار کوچیک، دو تا محصول از یه جنس رو با هم رقابت بده. این شد که تصمیم گرفت خط تولید مدل های MD رو به مرور زمان متوقف کنه و تمرکزش رو روی برند خودش بذاره.

رقابت شدید و بازار متغیر: بقا برای قوی ترین ها

حتی قبل از ادغام با بوئینگ هم، مک دانل داگلاس تو یه بازار فوق العاده رقابتی دست و پا می زد. ایرباس، به عنوان یه رقیب اروپایی قوی، با هواپیماهای مدرنش مثل خانواده A320 حسابی به بازار فشار می آورد. بوئینگ هم که همیشه یه غول بود. برای مک دانل داگلاس سخت بود که بتونه با این دو تا غول بزرگ رقابت کنه و همیشه خودش رو به روز نگه داره. بازار هواپیماها دائماً در حال تغییر بود و مشتری ها دنبال هواپیماهای جدیدتر، با مصرف سوخت کمتر و فناوری های پیشرفته تر بودن.

اقتصاد سوخت و فناوری های قدیمی تر: عقب ماندگی از قافله

یکی دیگه از دلایل مهم، بحث اقتصاد سوخت و تکنولوژی بود. هواپیماهای MD، با اینکه در زمان خودشون عالی بودن، اما کم کم نسبت به نسل جدید هواپیماها از نظر مصرف سوخت عقب می موندن. با افزایش قیمت سوخت و حساسیت بیشتر شرکت های هواپیمایی به هزینه های عملیاتی، داشتن هواپیماهای کم مصرف، یه مزیت رقابتی خیلی بزرگ بود. مدل های جدیدتر ایرباس و بوئینگ، با طراحی های آیرودینامیکی بهتر و موتورهای فوق العاده کارآمد، تو این زمینه جلوتر بودن و خب، مشتری ها هم به سمت اون ها میرفتن. مک دانل داگلاس برای اینکه بتونه رقابت کنه، باید سرمایه گذاری عظیمی روی تحقیق و توسعه می کرد که شاید با توجه به شرایط، دیگه توانی برای این کار نداشت.

وضعیت فعلی و میراث ماندگار MD: پرواز در آسمان خاطره ها

حالا با اینکه دیگه هواپیمای MD جدیدی ساخته نمیشه، اما این پرنده های قدیمی هنوز هم تو آسمون خیلی از کشورها، از جمله ایران خودمون، در حال پروازن. بیایید ببینیم وضعیت فعلیشون چطوره و چه میراثی از خودشون به جا گذاشتن.

MD در ناوگان هوایی ایران: چالش ها و واقعیت پرواز

اگه اهل پروازهای داخلی باشید، احتمالاً بارها و بارها سوار مدل های مختلف MD، به خصوص MD-80 شدید. خیلی از ایرلاین های داخلی مثل زاگرس، کیش ایر، ایران ایرتور و تابان، هنوز هم بخش عمده ای از ناوگانشون رو از همین MD-80ها تشکیل دادن. شاید این سوال تو ذهنتون پیش بیاد که آیا پرواز با این هواپیماها امنه؟ خب، جواب این سوال یه کم پیچیده تر از بله یا خیر سادست.

واقعیت اینه که هر هواپیمایی، چه قدیمی و چه جدید، اگه به درستی نگهداری و سرویس بشه، ایمن خواهد بود. چالش اصلی تو ایران، بحث تأمین قطعات یدکی و نگهداری مناسب این هواپیماهاست. تحریم ها باعث شده که دسترسی به قطعات اصلی و جدید سخت بشه و شرکت ها مجبور باشن با روش های خلاقانه (و گاهی اوقات پرچالش) قطعات مورد نیازشون رو تأمین کنن. با این حال، سازمان هواپیمایی کشوری و شرکت های هواپیمایی تمام تلاششون رو می کنن که استانداردهای ایمنی رو رعایت کنن و هواپیماها رو آماده پرواز نگه دارن. خلبان های ماهر و باتجربه هم نقش مهمی تو پروازهای ایمن دارن.

خیلی از مسافرها ممکنه موقع پرواز با MD، به خصوص تو قسمت های عقب هواپیما، لرزش بیشتری رو حس کنن یا فکر کنن هواپیما کوچیکه. این حس تا حدودی طبیعیه، چون MD-80ها هواپیماهای کوچکتری نسبت به ایرباس های A320 یا بوئینگ های 737 نسل جدید هستن و موتورهاشون هم پشت بدنه قرار گرفته. اما این به معنی ناامنی نیست. اگه دوست دارید تجربه پرواز بهتری داشته باشید، معمولاً ردیف های جلوتر هواپیما لرزش کمتری دارن.

میراث مک دانل داگلاس: تاثیری که هرگز پاک نمی شود

با اینکه مک دانل داگلاس دیگه به صورت مستقل وجود نداره و هواپیماهاش از خط تولید خارج شدن، اما میراثش هنوز زنده ست. طراحی های نوآورانه این شرکت، مخصوصاً در خانواده DC-9 و MD، روی نسل های بعدی هواپیماها تأثیر گذاشت. مثلاً موتورهای نصب شده در انتهای بدنه، یکی از ویژگی های بارز این هواپیماها بود که در بعضی از مدل های دیگر هم دیده شد. مک دانل داگلاس با روحیه نوآوری و تلاش برای ساخت هواپیماهای کارآمد و اقتصادی، جایگاه ویژه ای تو تاریخ هوانوردی برای خودش باز کرد. هزاران خلبان، مهندس و تکنسین با این هواپیماها کار کردن و تجربه های زیادی کسب کردن. این یعنی تأثیری که مک دانل داگلاس گذاشت، فقط به مدل های خاصی محدود نشد، بلکه کل صنعت رو تحت تأثیر قرار داد.

این شرکت یادمون داد که حتی با رقابت های سرسخت، میشه با نوآوری و توجه به نیازهای بازار، محصولاتی ساخت که سال ها بعد هم ازشون با احترام یاد میشه. MDها هنوز هم تو خاطره خیلی از ما ایرانی ها و مردم دنیا، نماد یه پرواز داخلی راحت و دلنشین هستن و میشه گفت که تاریخ هوانوردی بدون مک دانل داگلاس، قطعاً یه چیزهایی کم داشت.

نتیجه گیری

خب، رسیدیم به آخر قصه هواپیماهای MD. حالا دیگه می دونیم که وقتی حرف از آخرین مدل های هواپیما MD میشه، منظور چیه و هر کدوم از این مدل ها چه جایگاهی تو تاریخ هوانوردی دارن. اگه بخواهیم یه جمع بندی کوتاه داشته باشیم:

• MD-90: یه گام مهم رو به جلو از MD-80 با موتورهای کم صداتر و کاکپیت مدرن تر بود، اما به دلیل رقابت شدید، تولیدش زیاد طول نکشید.
• MD-95 (بوئینگ 717): این مدل رو میشه آخرین هواپیمای باریک پیکر دونست که از DNA مک دانل داگلاس متولد شد، هرچند که بوئینگ تولیدش رو متوقف کرد. یه هواپیمای کوچک اما خیلی مدرن و کارآمد بود.
• MD-11: غول پهن پیکر و دوربرد مک دانل داگلاس که به خصوص تو بخش باری حسابی موفق بود و هنوز هم در حال پروازه.
• MD-10: این یکی هواپیمای جدید نبود، بلکه یه برنامه ارتقاء برای DC-10های قدیمی بود تا عمرشون رو بیشتر و کابین خلبانشون رو مدرن تر کنن.

مک دانل داگلاس با ادغامش تو بوئینگ، دیگه به صورت مستقل وجود نداره، اما هواپیماهاش، به خصوص MD-80ها، هنوز هم تو آسمون ایران پرواز می کنن و بخش مهمی از ناوگان هوایی ما رو تشکیل میدن. با همه چالش ها، این هواپیماها نشون دادن که چقدر قابل اعتماد بودن و هستن. شاید با شنیدن اسم MD، دیگه مثل قبل فقط یه اسم تو ذهنتون نیاد، بلکه قصه یک شرکت بزرگ، نوآوری هاش و میراث پروازیش زنده بشه.

حالا که اطلاعات کاملی در مورد آخرین مدل های هواپیما MD پیدا کردید، اگه تا به حال با این هواپیماها پرواز کرده اید، خوشحال میشیم تجربیاتتون رو با ما به اشتراک بذارید. نظرتون در مورد این هواپیماها چیه؟ پرواز باهاشون رو دوست داشتید یا نه؟